"कशापाई येवडी राबतीया तू? ज्यानं चोच दिलीयं त्यो चारा बी दील..." कोणी एक मावशी गिरणीवाल्या बाईला दोन शब्द सुनावत होती.
"अवं कमळीच्या आजी, चारा त्यानं दिला तरी तिथवर जायाला पंख तर पाखरालाच मारावे लागतात की..."
गावातल्या आमच्या घराजवळच्या एका गिरणी कम दुकानातला हा संवाद गेली किमान चाळीस वर्षं माझ्या लक्षात असेल.
कमळीच्या आजीला अशा तऱ्हेने उलटं सुनवायचा गिरणीवालीला पूर्ण हक्क होता. सारा आसमंत तिला गिरणीवाली बाई असंच म्हणायचा, कारण तिचा नवरा गिरणीवाला होता. माझ्या जन्माच्या आधीपासून आमच्या आळीच्या कोपऱ्यावर, एका मोठ्या गाळ्यात त्यांची पिठाची गिरणी होती. गाळ्याच्या एका भागात नवऱ्याची गिरणी व दुसऱ्या भागात गिरणीवाल्या बाईचं गोळ्या, बिस्किटं, पेन्सिली, वह्या, सिगरेटी, तंबाकू असं काहीबाही विकायचं फुटकळ दुकान होतं. गिरणीजवळच्याच एका वाड्यात त्यांचं बिऱ्हाड होतं. गिरणीवाला रोज सकाळी लवकर गिरणी उघडायचा ते पार रात्रीपर्यंत. गिरणीवाली बाई संसार सांभाळून जमेल तसं तिचं दुकान चालवायची. गुरुवारी गिरणीला सुट्टी असायची. त्या दिवशी दोघही जण जात्याच्या पाळ्यांना टाकी लावत बसलेले दिसायचे. त्यांना दोन मुलं पण होती. ती मात्र कधीही गिरणीत वा दुकानात येत नसत.
गिरणीवाला कायम सदरा, लेंगा व टोपी अशा वेशात असायचा. मात्र सदैव पीठ उडाल्यामुळे त्याच्या सदऱ्याचाच काय, खुद्द गिरणीवाल्याचाही रंग लोकांना माहीत नव्हता. डोळ्यांच्या पापण्यांपासून ते पायाच्या अंगठ्यापर्यंत पिठानं माखलेला असायचा. नंतरच्या काळात आम्ही पोरं त्याला 'बोरीस बेकर' म्हणायचो. एरवी कधी दुसरीकडे दिसला तर अनेक लोकं त्याला ओळखायचीच नाहीत. बाई मात्र एकदम व्यवस्थित. काळीसावळी, काठपदराची नऊवारी साडी, गळ्यात डोरलं, हातात हिरव्या बांगड्या, ठसठशीत कुंकू, उजव्या हाताच्या पंजावर गोंदलेलं तुळशी वृंदावन, कुणाशीही बोलताना अर्ध्या गावाला ऐकू जाईल इतका खणखणीत आवाज अशी ही बाई नवऱ्याबरोबरीनं दिवसरात्र कष्ट करायची. सदैव काही ना काही ओव्या, अभंग गुणगुणणारी गिरणीवाली बाई दरवर्षी न चुकता पंढरीच्या वारीला जाई. तो एक महिना गिरणीवालाच सगळं सांभाळायचा. मधल्या काळात घरात काय घडलं माहीत नाही, पण दोघांनी आपलं बिऱ्हाडही गिरणीतच हलवलं. कुणीतरी माझ्या आईला सांगताना मी ऐकलं की तिच्या सुनांचं आणि तिचं पटेनासं झालं होतं.
एव्हढा एक बदल सोडल्यास बाकी आयुष्य असंच सरत होतं. अचानक एक दिवस गिरणीवाला गेला. बाईवर आभाळ कोसळलं. इतक्या सगळ्या वर्षांत तोच एक काय तिचा जगण्याचा आधारही होता आणि जगण्यासाठीचं कारणही होता. पण सगळं दुःख बाजूला ठेवून ती पुन्हा उभी राहिली. गिरणीही चालवू लागली व दुकानही. त्या 'वरच्यानं' तिच्यासाठी ठेवलेल्या चाऱ्यापर्यंत पोचायला पंख मारू लागली.
आता गात्र थकू लागली होती. गिरणीवाला गेल्यापासून वारीला जाणंही थांबलं होतं. मात्र गावात पालखी आली की पालखीच्या मुक्कामावर जाऊन दर्शन घेऊन यायची. त्यावर्षीही पालखी गावात आली. आजूबाजूच्या बायका तिला बोलवायला आल्या. पाहतात तर काय, गिरणीवाली बाई कायमची पांडुरंगाच्या पायाशी पोचली होती.
एका चिमणीचे पंख आता चाऱ्यासाठी पुन्हा कधीच फडफडणार नव्हते...
"अवं कमळीच्या आजी, चारा त्यानं दिला तरी तिथवर जायाला पंख तर पाखरालाच मारावे लागतात की..."
गावातल्या आमच्या घराजवळच्या एका गिरणी कम दुकानातला हा संवाद गेली किमान चाळीस वर्षं माझ्या लक्षात असेल.
कमळीच्या आजीला अशा तऱ्हेने उलटं सुनवायचा गिरणीवालीला पूर्ण हक्क होता. सारा आसमंत तिला गिरणीवाली बाई असंच म्हणायचा, कारण तिचा नवरा गिरणीवाला होता. माझ्या जन्माच्या आधीपासून आमच्या आळीच्या कोपऱ्यावर, एका मोठ्या गाळ्यात त्यांची पिठाची गिरणी होती. गाळ्याच्या एका भागात नवऱ्याची गिरणी व दुसऱ्या भागात गिरणीवाल्या बाईचं गोळ्या, बिस्किटं, पेन्सिली, वह्या, सिगरेटी, तंबाकू असं काहीबाही विकायचं फुटकळ दुकान होतं. गिरणीजवळच्याच एका वाड्यात त्यांचं बिऱ्हाड होतं. गिरणीवाला रोज सकाळी लवकर गिरणी उघडायचा ते पार रात्रीपर्यंत. गिरणीवाली बाई संसार सांभाळून जमेल तसं तिचं दुकान चालवायची. गुरुवारी गिरणीला सुट्टी असायची. त्या दिवशी दोघही जण जात्याच्या पाळ्यांना टाकी लावत बसलेले दिसायचे. त्यांना दोन मुलं पण होती. ती मात्र कधीही गिरणीत वा दुकानात येत नसत.
गिरणीवाला कायम सदरा, लेंगा व टोपी अशा वेशात असायचा. मात्र सदैव पीठ उडाल्यामुळे त्याच्या सदऱ्याचाच काय, खुद्द गिरणीवाल्याचाही रंग लोकांना माहीत नव्हता. डोळ्यांच्या पापण्यांपासून ते पायाच्या अंगठ्यापर्यंत पिठानं माखलेला असायचा. नंतरच्या काळात आम्ही पोरं त्याला 'बोरीस बेकर' म्हणायचो. एरवी कधी दुसरीकडे दिसला तर अनेक लोकं त्याला ओळखायचीच नाहीत. बाई मात्र एकदम व्यवस्थित. काळीसावळी, काठपदराची नऊवारी साडी, गळ्यात डोरलं, हातात हिरव्या बांगड्या, ठसठशीत कुंकू, उजव्या हाताच्या पंजावर गोंदलेलं तुळशी वृंदावन, कुणाशीही बोलताना अर्ध्या गावाला ऐकू जाईल इतका खणखणीत आवाज अशी ही बाई नवऱ्याबरोबरीनं दिवसरात्र कष्ट करायची. सदैव काही ना काही ओव्या, अभंग गुणगुणणारी गिरणीवाली बाई दरवर्षी न चुकता पंढरीच्या वारीला जाई. तो एक महिना गिरणीवालाच सगळं सांभाळायचा. मधल्या काळात घरात काय घडलं माहीत नाही, पण दोघांनी आपलं बिऱ्हाडही गिरणीतच हलवलं. कुणीतरी माझ्या आईला सांगताना मी ऐकलं की तिच्या सुनांचं आणि तिचं पटेनासं झालं होतं.
एव्हढा एक बदल सोडल्यास बाकी आयुष्य असंच सरत होतं. अचानक एक दिवस गिरणीवाला गेला. बाईवर आभाळ कोसळलं. इतक्या सगळ्या वर्षांत तोच एक काय तिचा जगण्याचा आधारही होता आणि जगण्यासाठीचं कारणही होता. पण सगळं दुःख बाजूला ठेवून ती पुन्हा उभी राहिली. गिरणीही चालवू लागली व दुकानही. त्या 'वरच्यानं' तिच्यासाठी ठेवलेल्या चाऱ्यापर्यंत पोचायला पंख मारू लागली.
आता गात्र थकू लागली होती. गिरणीवाला गेल्यापासून वारीला जाणंही थांबलं होतं. मात्र गावात पालखी आली की पालखीच्या मुक्कामावर जाऊन दर्शन घेऊन यायची. त्यावर्षीही पालखी गावात आली. आजूबाजूच्या बायका तिला बोलवायला आल्या. पाहतात तर काय, गिरणीवाली बाई कायमची पांडुरंगाच्या पायाशी पोचली होती.
एका चिमणीचे पंख आता चाऱ्यासाठी पुन्हा कधीच फडफडणार नव्हते...
तुझी व्यक्तिचित्रणे अतिशय मार्मिक आणि भूतकाळात नेणारी आहेत. त्यातील बारकावे, निरीक्षणे यामुळे एकदम वाचनीय असतात
उत्तर द्याहटवाI fully agree with Suhasji. Not a word more not a word less
उत्तर द्याहटवा